Razred za humanističke nauke

Humanističke nauke su akademske discipline koje se bave pitanjem čovjeka i ljudskih vrijednosti u različitim segmentima ljudskoga života.  Uključuju sljedeća naučna polja: filozofija, teologija, filologija, povijest, povijest umjetnosti, nauka o umjetnosti, arheologija, religijske nauke te interdisciplinarne humanističke nauke.  Humanističke nauke istražuju i razmatraju čovjekov odnosa spram svijeta i proučavanje proizvoda ljudskoga duha. Ne polaze od materijalne egzaktnosti. Imaju drugačije polazište od prirodnih, tehničkih i nekih društvenih nauka. Većina njih najčešće  se koristi analizom, kritikom i interpretativnim pristupom predmetu proučavanja. Ključna razlika između prirodnih i humanističkih nauka je u pristupu, odnosno metodi. Dok su prirodne nauke usmjerene na izvođenje općih zakonitosti, humanističke nauke nastoje izvoditi zajedničke vrijednosti. Stoga se, u suvremeno doba, one nastoje odrediti upravo kao istraživanja proizvoda ljudskoga duha. Wilhelm Dilthey određuje ih »duhovnim znanostima« ili »ljudskim znanostima« jer su izvan i u pozadini prirodnih nauka.

Hans Georg Gadamer je u središte svoje opće filozofske hermeneutike postavio fenomen kao takav: govor kao razumljeni bitak. Tako označen hermeneutički fenomen prožima sve odnose čovjeka u svijetu i sa svijetom, i opire se tome da bude sveden na neku naučnu metodu, o čemu uvjerljivo svjedoći i spoznajna praksa duhovnih nauka (humaniora). U njima i kroz njih naime mi stječemo iskustva koja su izvan nauke: iskustvo filozofije, iskustvo umjetnosti i najzad iskustvo same povijesti, koja se ne mogu steći ni na kakav drugi način. I upravo zato što je bitak svijeta govorno ustrojen, horizont hermeneutičkog iskustva također obuhvaća “metodu” spoznaje nauke kao “poseban slučaj” svoje univerzalnost. Razboritim je i promišljenim pojedincima, profesorima i političarima na odgovornim mjestima odavno postalo jasno da je u doba planetarne tehnike uzajamna suradnja među humanističkim i društvenim naukama s jedne strane, te medicinskim, prirodnim i tehničkim s druge, potrebnija nego ikada. Među ostalim to se očituje u većem broju interdisciplinarnih studija i fundamentalnom istraživanju.

Evropske kultura kao cjeloviti način mišljenja i djelovanja temelji se u grčkoj filozofiji. Danilo Pejović navodi  » Kultura je svestrana obrazovanost i uljuđenost, a za Grke to znači tematsko znanje o prirodi i čovjeku u cjelini, što se zove filozofija.«  Postavlje se pitanje kakva je i kolika  kulturna uloge univerziteta u današnje vrijeme  kada govorimo o univerzitetu i kulturi. Ideja Wilhelma von Humboldta o univerzitetu kao harmoničnom jedinstvu znanja i univerzalne kulture odigrala je značajnu  ulogu u stvaranju univerziteta u Evropi i svijetu. Ta ideja je predstavljala paradigmu neohumanističkog ideala filozofije njemčkog idealizma i klasične književnosti , cjelovita čovjeka. Osnivanjem univerziteta i akademije u Berlinu 1809/1810. zalaganjem Wilhelma von Humboldta zaslužnog političara, filozofa i lingvista položen je temelj takvom modelu visokog školstva. Ideje Wilhelma von Humboldta o univerzitetu kao harmoničnom jedinstvu znanja i univerzalne kulture odigrale su značajnu progresivnu ulogu u stvaranju demokratskog građanskog univerziteta u Evropi i svijetu. Humboldt je želio da koncepcija buduće institucije bude temeljena na stimuliranju i ohrabrivanju istraživačkog pristupa nauci nasuprot pukog prenošenja spoznaja. I danas karakter univerziteta je određen ovim idejama a koji je definiran osnovnim principom Bolonjske dekleracije (1988.) da »Univerzitet je autonomna institucija u centru društva koja su različito organizirana zbog geografskog i historijskog naslijeđa; univerzitet znanstvenim istraživanjem i podukom stvara, ispituje, procjenjuje i prenosi kulturu«. Naime, danas karakter univerziteta je određen  idejama i principima koji su sadržani u povelji Magna Charta Uuverzitatum. Jedan od principa glasi: “Univerzitet je skrbnik evropske humanističke tradicije; njegova stalna briga je postizanje univerzalnog znanja; da bi ispunio svoju vokaciju, univerzitet prelazi geografske i političke granice, a afirmira vitalnu potrebu da različite kulture upoznaju i utiču jedna na drugu.” (Magna Charta Universitatum, 1998, 1-2). Time univerzitet, na temelju osnovnih principa Magna Charte, pokušava naći ravnotežu između nauke i kulture. Samim time i propitivati odnos univerziteta i kulture, te govoriti o odnosu nauke i kulture. Naime, govoriti o ulozi univerziteta u stvaranju univerzalne kulture. Na prvom mjestu se javlja pitanje o nacionalnom i univerzalnom karakteru kulture.  Svaka pojedina nacionalna kultura već sama sobom u svojoj posebnosti nosi i značajke univerzalnosti a vrijedi i obratno. Jasno je da te pretpostavke određuju položaj današnjeg univerziteta u kulturnom životu suvremenog društva, bilo da je riječ o užem području, nacionalnom ili internacionalnom polju njegova djelovanja. Nema granica nauke i umjetnosti, nema granica univerzalne kulture: ako  je nacionalna i kultura, onda je svjetska i općeljudska.

Konkretni univerzalizam sastoji se u skladnom  uzajamnom dopunjavanju kulture jednog naroda kulturama drugih i međusobnom otvaranju granica. Strani utjecaji uvijek su bili plodonosni ondje gdje su pali na plodno tlo, naime nailazeći na samonikle i vlastite izvore neke kulture. Samo  na taj način se može protumačiti sve raznovrsnija pomoć i šaroliko bogastvo univerzalne kulture u Evropi i svijetu.

U evropskom kulturnom krugu povijesne činjenice igraju veću ulogu nego prirodni, što se može provjeriti istražujući nastajanje kulture i političkog ustroja naroda što mu pripadaju. Kultura svakog evropskog naroda određuju četira kategorijalna elementa kako to nalazimo kod Danila Pejovića koji su sadržani u knjizi Duh i sloboda pod naslovom Filozofski pristup baštini:

»1. Zajednički evropski izvori od grčko-rimske antike kršćanskoga srednjeg vijeka, do humanizma, renesanse, reformacije i prosvjećenosti;

2. Posebna narodna tradicija oličena u zgodama nacionalne povijesti i osebujnosti nacionalnog jezičnog izraza, stila života i kulturnim spomenicima;
3. Uzajamni utjecaji i međudjelovanje kultura evropskih naroda u njihovu pluralizmu i sklopu povijesnog multiverzuma;
4. Vlastito izvorno stvaralaštvo od folklora i rukotvorstva do umjetnosti i znanosti, sa svojim plodnim i neplodnim razdobljima« . (Pejović, 1992, 164).

Voditelj Razreda za humanističke nauke i kulturu:

Akdemik prof.dr.sc. Dževad Zečić